Skip to content
ZoekenZoeken

Visualisatietechnieken voor flipchart en whiteboard: Grafisch opnemen & sketchnoting

Visualisatietechnieken voor flipchart en whiteboard: Grafisch opnemen & sketchnoting

Onze wereld is visueel. Horen, ruiken, voelen en proeven vertegenwoordigen maar 17% van de menselijke zintuigelijke waarneming. Maar liefst 83% van de zintuigelijke indrukken die onze hersenen verwerken, nemen we met onze ogen waar. Tot de uitvinding van het schrift hebben mensen alleen via beelden en verhalen gecommuniceerd. Zelfs in groep 1 en 2 uiten we ons voor een groot deel in beelden. En als volwassenen moeten de meesten van ons eerst iets zien, voordat we het begrijpen en onthouden kunnen.

Als we een vreemde taal moeten leren en deze moeten leren begrijpen, zijn beelden verrassend universeel in hun betekenis. Over de hele wereld zal iedereen die een boom of een palmboom ziet, begrijpen wat het is. Het woord "boom" of "palmboom" heeft alleen betekenis voor het Nederlandssprekend deel van de wereldbevolking en moet op school worden geleerd.

Het beeld is wereldwijd te begrijpen, het woord niet. Daarom is het gebruik van visuele technieken de laatste jaren erg polulair geworden in bedrijven, op scholen, maar ook thuis.

Maar wat is visualisatie dan precies?

Het begrip visualisatie betekent de beeldvormige of grafische weergave van abstracte informatie en visualisatie brengt deze informatie dus in een vorm die gemakkelijker te begrijpen is. Visualisatie versterkt instructies door er eenvoudige beelden aan toe te voegen.

Voordelen van visualisatie

  • Beelden zijn duidelijker en gemakkelijker te begrijpen
  • Symbolen geven een gemeenschappelijke noemer en verminderen het risico op misverstanden
  • Gevisualiseerde informatie is eenvoudiger te onthouden
  • Visualisatie bevordert een beter begrip van de context en samenhang
  • Gevisualiseerde informatie is emotioneler, onderhoudender, creatiever en zet aan tot samenwerken
  • Visualisatie bevordert onconventioneel denken

► Kortom: communicatie wordt effectiever en efficiënter als visualisaties worden gebruikt. Zo wordt snel duidelijk waarom visualisatie belangrijk is en waarom visualisatietechnieken in het onderwijs, op het werk of thuis gebruikt zouden moeten worden.

Welke visualisatietechnieken zijn er?

Er zijn veel verschillende visualisatietechnieken, zoals grafisch opnemen en sketchnoting. De grenzen en verschillen zijn vaak onduidelijk. Daarom volgt een beschrijving van beide technieken.

Wat is grafisch opnemen?

Grafisch opnemen is de visuele vertaling en documentatie van presentaties in real time, bedoeld voor een groter publiek en vindt daarom in een groot formaat plaats.

Wat is sketchnoting?

Sketchnoting is het maken van visueel aanschouwelijke notities voor privégebruik en vindt daarom plaats in een kleiner formaat.
 

► In deze brochure worden de basisprincipes uitgelegd van twee visualisatietechnieken, grafisch opnemen en sketchnoting:

Snelstartgids

De angst om te tekenen vs. het visuele alfabet

De meeste volwassenen die weinig ervaring hebben met tekenen, zullen eerst terugschrikken voor het idee om zelf visualisaties te moeten maken, omdat ze denken dat ze niet kunnen tekenen. Het goede nieuws is dat je niet hoeft te kunnen tekenen om grafisch opnemen of sketchnoting te gebruiken. De symbolen van beide technieken zijn gebaseerd op het visuele alfabet, dat uit een paar eenvoudige vormen bestaat: punten, lijnen, rechthoeken, driehoeken en cirkels. Die kan iedereen tekenen.

Grafisch opnemen

Grafisch opnemen is de visuele simultane vertaling en documentatie van presentaties. In deze paragraaf wordt uitgelegd hoe de basisprincipes van grafisch opnemen door iedereen in zijn dagelijkse werk op flipchart of whiteboard kan worden gebruikt. Hoewel er veel significante verschillen zijn in het gebruik van flipcharts en whiteboards, zijn er ook enkele overeenkomsten.

Tips en basisprincipes voor grafisch opnemen

Handschrift oefenen

Bij het grafisch opnemen worden geschreven notities met symbolen, afbeeldingen en grafische elementen gecombineerd. Zelfs als u veel met tekeningen wilt werken, zult u altijd schrift nodig hebben, omdat de nauwkeurigheid van het woord door niets kan worden vervangen. De meest voorkomende fout die daarbij gemaakt wordt, is (a) een te klein schrift gebruiken in een (b) te lichte kleur. Zodra mensen de tekst op 10 m afstand moeten lezen, moet u proberen niet kleiner te schrijven dan drie vingers breed.

Een andere veel voorkomende fout is schrijven in alleen hoofdletters. Dit wordt niet aanbevolen: het verslechtert de leesbaarheid aanzienlijk, omdat elk woord dezelfde contouren heeft. Daarom mogen hoofdletters alleen voor de koppen worden gebruikt. 

Een ander aspect om een betere leesbaarheid te bereiken zijn de boven- en onderlengten van de lussen. Die moeten klein worden gehouden. Tot slot moeten de woorden niet tegen de rand van het whiteboard worden geperst om goed leesbaar te blijven. Een geoefend, goed leesbaar handschrift is ook de basis voor een goede flipchart of whiteboard.

Stiften met platte of ronde punt

Of u nu tekent met een stift met platte of ronde punt is een kwestie van smaak. De platte punten zorgen voor flexibiliteit en variatie van de lijnbreedte, wat het schrift en de tekening iets levendigs geeft.

Aan de andere kant zorgen ronde punten voor een gelijkmatig handschrift, wat tot meer bestendigheid leidt en daarom gemakkelijker is voor beginners.

De kracht van orde

Het maakt niet uit of u een flipchart of whiteboard gebruikt, hoe netter u werkt, hoe leesbaarder het is. Onderschat deze kracht niet, omdat een goed geordende presentatie op flipchart of whiteboard gemakkelijker te lezen, te begrijpen en te volgen is.

Dezelfde inhoud moet op dezelfde manier vormgegeven worden, omdat het publiek dit dan ook interpreteert als dezelfde inhoud. Lijsten en opsommingstekens zijn onmisbaar voor de duidelijkheid van de informatie. Versierd met pictogrammen worden ze visueel aantrekkelijk.

Kleuren en witruimte gebruiken

Kleur brengt flipcharts en whiteboards tot leven. Gebruik ze echter spaarzaam: voor het handschrift kunt u het beste alleen donkere kleuren gebruiken, zoals zwart, blauw en donkergroen. De heldere, felle kleuren trekken de aandacht naar zich toe en kunnen daarom goed gebruikt worden voor kleuraccenten en versiering.

Witruimte is een krachtig middel bij het werken met flipcharts en whiteboards. Hoewel we de neiging hebben flipcharts en whiteboards zo veel mogelijk vol te schrijven, vermindert dit de leesbaarheid aanzienlijk. Deelnemers zullen u dankbaar zijn als u nog witte ruimtes overlaat; u kunt deze ook als ontwerpelement gebruiken.

Voorbereiding is alles

Live voor een groep staan en iets presenteren met flipchart of whiteboard kan voor onervaren gebruikers zeer stressvol zijn: de tijd raakt op en u wilt steeds sneller gaan praten. Deze stress kunt u eenvoudig voorkomen als u voorbereidt wat u kunt voorbereiden.

Verzamel bijvoorbeeld de belangrijkste symbolen en oefen ze totdat u ze zonder aarzeling kunt toepassen. Daarnaast kunt u elementen op een apart papier voorbereiden en deze op het juiste moment op flipchart of whiteboard bevestigen.

De juiste stiften voor grafisch opnemen

Lumocolor® flipchart marker 356Lumocolor® flipchart marker 356Flipchart marker met ronde puntSTAEDTLER box Bevat 4 geassorteerde kleuren
Lumocolor® flipchart marker 356Lumocolor® flipchart marker 356Flipchart marker met ronde puntSTAEDTLER box Bevat 6 stuks geassorteerde kleuren
Lumocolor® whiteboard marker 351Lumocolor® whiteboard marker 351Whiteboard marker met ronde puntSTAEDTLER box Bevat 4 geassorteerde kleuren
Lumocolor® whiteboard marker 351Lumocolor® whiteboard marker 351Whiteboard marker met ronde puntSTAEDTLER box Bevat 6 stuks geassorteerde kleuren
Lumocolor® whiteboard marker 351Lumocolor® whiteboard marker 351Whiteboard marker met ronde puntSTAEDTLER box Bevat 8 stuks geassorteerde kleuren
PreviousNext

Tips voor betere visualisaties op flipchart

Het juiste papier gebruiken

Als u visualisaties op flipcharts gebruikt, leiden kleine ingrepen vaak tot grote verbeteringen, zo ook het kiezen van het juiste papier. Over het algemeen geldt: met elke papiersoort kan worden getekend, maar sommige soorten zijn beter geschikt dan andere. Idealiter zijn de lijnen of de ruiten lichter afgedrukt, zodat ze het handschrift of de tekeningen niet verstoren. Als ze erg donker zijn afgedrukt, is het vaak beter om de achterzijde van het papier te gebruiken, draai de flipchart dus om.

Licht- en schaduweffecten gebruiken

Schaduwen geven elke flipchart een bijzondere uitstraling. U hoeft er niet veel moeite voor te doen om een groot effect te krijgen: met een paar losse strepen met een grijze flipchartmarkeerstift kunnen de tekeningen al driedimensionaal werken en krijgen ze hun eigen dynamiek. Lichteffecten met de gele flipchartmarkeerstift maken de tekeningen nog interessanter.

Tip: teken zo dat het licht van linksboven komt en de schaduw zich rechtsonder bevindt.

Strenge discipline: gezichten tekenen op de flipchart

We zijn sociale wezens en niets spreekt zo tot de verbeelding als een gezicht. In een tekening kijken we altijd eerst naar de gezichten. Zelfs met een paar eenvoudige schetsen kunt u veel verschillende emoties weergeven. Na enige oefening kunnen gevorderde gebruikers ook verschillende kapsels, baarden, brillen of hoofddeksels aan de presentatie op de flipchart toevoegen, of zelfs verschillende gezichtsvormen gebruiken om verschillende personages te creëren.

Tips voor betere visualisaties op whiteboard

Wees niet bang om fouten te maken

Het grote voordeel van visualisaties op whiteboard tegenover de flipchart is duidelijk: u hoeft niet bang te zijn om fouten te maken. De inkt droogt binnen enkele seconden op het whiteboard op en kan daarna met bijvoorbeeld een zachte doek of een whiteboardwisser worden afgeveegd. Zo kunt u kleine correcties maken of helemaal opnieuw beginnen.

Combinatiemogelijkheden gebruiken

Een ander voordeel van whiteboards zijn de bijna onbeperkte combinatiemogelijkheden. Het whiteboard kan gemakkelijk worden gecombineerd met magneten, crêpetape en gekleurd papier. Dit maakt van het whiteboard een krachtig hulpmiddel voor brainstormsessies en workshops, voor grenzeloze creativiteit.

Sketchnoting

Sketchnoting zijn de traditionele aantekeningen met iets extra's: Sketchnoting combineert geschreven woorden met beelden, symbolen of kleine tekeningen. Met sketchnoting kunt u bij wijze van spreken ezelsbruggetjes maken, een hulpmiddel om dingen makkelijker te onthouden door ze te koppelen aan een beeld. Dit klinkt misschien als gepriegel, maar informatie visueel voorbereiden helpt ons de feiten op een manier te verwerken dat met schrift niet kan. Dit verhoogt het visuele geheugen aanzienlijk. Daarom is sketchnoting zeer nuttig op school of op het werk. Bij bijvoorbeeld vakken als geschiedenis of kunstgeschiedenis, waarbij u feiten moet leren over bepaalde personen of bepaalde plaatsen, is de visualisatietechniek waardevol voor het onderwijs.

Uit onderzoek blijkt dat sketchnoting het geheugen in feite met 65% kan verhogen*! Dit illustreert de waarde van sketchnoting voor scholieren en studenten en beantwoordt opnieuw duidelijk de vraag "Waarom sketchnoting?" De verrijkte notities kunnen ook thuis worden gebruikt om bijvoorbeeld de weekagenda of recepten te verfraaien. Of gewoon omdat het leuk is om ze te maken.
(Bron: *John Medina, Brain Rules)

Tips en basisprincipes voor sketchnoting

Net zoals bij grafisch opnemen is het leuke van sketchnoting dat u niet bijzonder getalenteerd of kunstzinnig hoeft te zijn: alle symbolen in sketchnoting bestaan uit de basisvormen rechthoek, driehoek, cirkel en eenvoudige stippen en lijnen. De beste manier voor beginners om met sketchnoting te starten is een paar fundamentele sketchnoting basics te leren. Zodra u zich deze eigen heeft gemaakt, wordt sketchnoting nog eenvoudiger, sneller en leuker. Een paar nuttige basisprincipes zijn:

Verbindingselementen

Deze worden gebruikt in sketchnotes om samehang te creëren tussen gedachten of objecten, vergelijkbaar met een 'mindmap'. Ze kunnen heel eenvoudig worden gehouden (enkele lijnen) of uitgebreider worden weergegeven (driedimensionale pijlen, e.d.).

Opsommingstekens

Er zijn bijna onbegrensde mogelijkheden voor lijsten, zoals stippen, harten, sterren of zelfs bliksemschichten.

Spreekballonnen

Dit is een ideale methode in sketchnote om citaten vast te leggen.

Kaders

De vormen zijn ervoor om verschillende gedachten, ideeën en citaten van elkaar te onderscheiden.

De juiste stiften voor sketchnoting

pigment liner 308pigment liner 308FinelinerSTAEDTLER box met 6 kleuren - 0,5 mm
triplus® color 323triplus® color 323Driekantige viltstiftSTAEDTLER box Bevat 10 geassorteerde kleuren
triplus® textsurfer® 362 Ctriplus® textsurfer® 362 CDriekantige tekstmarkerSTAEDTLER Boc met 10 pastel kleuren
triplus® textsurfer® 362triplus® textsurfer® 362Driekantige tekstmarkerSTAEDTLER box Bevat 4 geassorteerde kleuren
PreviousNext

Stap-voor-stap voorbeeld "Recept met sketchnoting"

triplus color-viltstiften kunnen worden gebruikt om dikke lijnen en vlakken te maken: van koppen tot kaders en pijlen en uitroeptekens ► stap 1 van het recept met sketchnoting wordt dus gemaakt met triplus color-viltstiften.

 pigment liner zijn bij uitstek geschikt voor alle geschreven en getekende tekst in sketchnotes: de gepigmenteerde inkt loopt niet uit als u deze met wilt highlighten ► stap 2 en 3 van het recept met sketchnoting kan worden gedaan met pigment liners.

 triplus highlighter zijn ideaal voor de licht- en schaduweffecten en voor subtiele kleuraccenten ► stap 4 van het recept met sketchnoting kan worden uitgevoerd met triplus highlighters.

Download hier ons spiekbriefje en vind voorbeelden over visualisatie maar ook sjablonen voor sketchnoting en grafisch opnemen:

Snelstartgids

Vond je deze bijdrage leuk?